de dichter en de muze Pessoa

fotofotoVanmorgen in de trein heb ik een artikel van afgelopen zaterdag weer eens herlezen; een artikel dat zoveel stof oplevert dat je het meerdere malen kunt lezen.

Het is van de schrijver Jan Oegema, die af en toe prachtig schrijft, onder andere over religie en mystiek en dit keer gaat het over de dichter Pessoa, wat persoon betekent en zijn afkeer van “identiteit.”
Volgens Pessao-kenner August Willemsen werd Pessoa ‘gek van het denken’, het niet kunnen ophouden met denken over religieuze en metafysische zaken, het niet kunnen innemen van een duidelijke positie, zodat het kiezen van nog twee heteroniemen ( een soort pseudoniem) , uit een innerlijke noodzaak voortkwam.

Critici en literatoren zien in Pessoa meestal een twintigste-eeuwse uitgave van Rimbaud, een dichter die zijn roem onder meer dankt aan de woorden’je est un autre’, Ík is een ander,-toppunt van literair spel en vernuft, aldus Oegema.

“Onderwerp van het gedicht Ode aan de Nacht, dat hieronder staat is niet alleen de beklemming van het ik, maar de beklemming van een religieuze identiteit: de eis dat je iemand zijn moet met een leer, een credo. Wees Gods dienaar of Gods loochenaar maar neem in godsnaam een standpunt in. Giet jezelf in een beker waaruit anderen kunnen drinken.
Maar wat als je niet een beker bent maar een dienblad? Wat als je geest zo ruim is dat je met gemak drie anderen kunt zijn? Wat als je weet dat je je zelf verstikt als je je gaat hechten aan een overtuiging? Ziehier het probleem waarmee Pessao worstelt” aldus Oegema, die er verder van uitgaat dat het gevecht tegen ‘het monster van de identiteit’, het gevecht is tegen eenduidigheid van opvoeder, prelaten en biechtvaders.

Ik kan me wel vinden in de koppeling van Oegema van onderdrukkende opvoeders met het gevecht met de identiteit, maar wil zeker als kanttekening plaatsen dat je deze opvatting moet zien in het licht van die tijd, toen religie als het ware voorgeschreven en opgelegd  werd.

Dat deze onderdrukking echter zo ver gaat kan ik me niet voorstellen . Wat mij betreft kan er meer aan de hand zijn . Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat Pessoa slachtoffer is van een vorm van  kindermishandeling. Sommige kinderen gaan bij ernstige mishandeling zover te ontsnappen aan de angst en ellende door een alter-ego te kiezen off meerdere zodat de grote onlust als het ware uit het bewustzijn wordt gebracht ( dissocieren) En waar literaire critici de genialteit benadrukken, heb ik nu meer de neiging de tragiek van deze eenzame man te zien.
Een dubbele diagnose zou hij misschien krijgen. Alcoholist en DIS.

Pessoa, die naast de heteroniemen wel twintig pseudoniemen had heeft wellicht van de literatuur gebruik gemaakt, als scheppend kunstenaar, om aan de innerlijke angsten te ontsnappen.
Dat hij daar ook alcohol voor gebruikte is bekend. Hij stierf op zijn 47ste aan een leverontsteking.
“Meneer Pessoa, u drinkt als een spons”, zei ooit eens iemand, waarop hij antwoordde:
“Als een spons? Als een sponzenwinkel zul je bedoelen. Met het magazijn erbij.”

Zijn muze zou je kunnen opvatten als de grote kwelgeest die hem continu liet nadenken vanuit allerlei perspectieven, want zijn eigen identiteit en de daarbij behorende gevoelens , ( mogelijk die van het mishandelde kind), leverde teveel angst op.
De onrustige kwelgeest als muze, waarbij De Nacht ( van heteroniem Alvaro de Campus) verlossing zou kunnen brengen. De nacht dan niet als religieus symbool, want dat zie ik als een toeval in het licht van die tijd, maar als vorm van geborgenheid.

Ode aan de Nacht ( fragment)

Kom, stille en extatische Nacht,
Kom en wikkel uw nachtwitte mantel
Om mijn hart…

Sereen gelijk een bries in zwaarteloze namiddag,
Kalm als een liefkozend en moederlijk gebaar,
De sterren lichtend in uw handen
En de maan een masker van mysterie over uw gelaat.
Alle klanken klinken anders
Wanneer gij komt.
Wanneer gij binnentreedt dalen alle stemmen,
Niemand ziet u binnentreden.
Niemand weet wanneer ge zijt gekomen,
Tenzij plotseling, ziende dat alles zich keert,
Dat alles lijn en kleur verliest,
En dat in de nog helder blauwe hoge hemel,
Duidelijke sikkel reeds, of witte schijf,
of enkel een nieuw licht dat komt.
De maan tot werkelijkheid wordt.

 

bron: Trouw 21 juni 2008
afbeeldingen: internet

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

7 reacties op de dichter en de muze Pessoa

  1. petrus zegt:

    Beste laila,
    Het gedicht deed me denken aan "Donkere Nacht" van de Spaanse mysticus San Juan de la Cruz. De ik figuur gaat in de nacht en het duister op goed geluk naar zijn geliefde (geestelijk te verstaan als God ). Vooral de zinnen "Wanneer gij binnentreedt dalen alle stemmen, Niemand ziet u biinentreden, niemand weet wanneer ge zijt gekpomen" doen Cruziaans mystiek aan.
    Om je een idee te geven hieronder de vijfde strof uit "Donkere Nacht":
    O nacht die mij geleidde,
    O nacht meer dan de dageraard liefgezinde,
    O nacht die samenvlijde
    Minnaar en zielsbeminde
    Waar Minnaar in beminde zich hervinde.
    Woensdagse groeten

  2. laila zegt:

    @Petrus. Bedankt voor de reactie. Zelf denk ik niet direct dat het religieuze aspect de hoofdzaak is en daarin ben ik het niet met Oegema’s optiek eens. Ik borduur een beetje voort op het vorig blog en heb wat tekst toegevoegd.

  3. Gala zegt:

    gelezen Laila, interessant blog,
    wanneer iemand constant twijfelt over wie hij is, wil zijn, is dat een helse worsteling, maar soms denk ik dat het tegenwoordige typeren van mensenkinderen zoals: dyslect, autist, asperger, PDDnoster enz. voortkomt uit een ander soort religie: die van Psychologie en Psychiatrie. Zij voorziet in een zeer menselijke behoefte; namelijk verklaringen geven voor dingen (mensen) die we niet begrijpen. Wat denk jij?

  4. laila zegt:

    @Gala.
    Daar zit wat in maar die overweging had ik ook al.
    Waar het mij omgaat is dat heren literatuurcritici , want dat zijn/waren het meestal over zijn gegaan tot een soort verheerlijking van literatuur, waarbij ze wellicht iets van hun eigen eenzaamheid herkenden en dat een religieus tintje geven/ gaven , waarbij voorbij gegaan wordt aan de psychische verwonding die er misschien achter ligt.
    En dan lijkt het bijna op een soort ontkenning, verbanning en stel nu dat het echt om kindermishandeling gaat, dan hebben we toch niets aan ontkenning?

  5. coby zegt:

    Geboeid gelezen.
    Heb ook vaker het idee dat achter beelden en teksten van bewonderde mensen die "bron" zit van een mishandeld kind. Een mens heeft soms de beschikking over een talent om daarover en daarvan te getuigen. Juist ook omdat er geen andere uitdrukingsmogelijkheden zijn om te communiceren over hoe de wereld van een mishandelde eruit ziet. Het is dan dubbel triest dat ook die taal niet gelezen wordt, gelezen wìl worden. En lezen is niet alleen het opplakken van een etiket of diagnose, het is een erkennend contact dat wordt gezocht door de "schrijver".
    Hartelijke groet, Coby

  6. laila zegt:

    @coby. Laat ik voorop stellen dat ik geen Pessao-deskundige ben. In Nederland was ( hij is overleden ) dat de genoemde August Willemsen. Ik ga zeker nog op zoek naar werk van hem.
    De laatste opmerking over het erkennend contact dat wordt gezocht door de schrijver, zal niet voor iedereen gelden.
    Wederom bedankt voor je reactie.Reactie is geredigeerd

  7. Gala zegt:

    Laila, ja je hebt gelijk, en het wordt nog moeilijker wanneer de persoon in kwestie zelf ontkent wat mogelijk de oorzaak zou kunnen zijn voor zijn wanhopige genialiteit. Het niet durven toelaten van de ander en het vertrouwen op hulp is vaak de ergste kwetsuur die mishandelde kinderen voor de rest van hun leven oplopen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s